๒.๓ หมวดโลก

     ๑. ดูกรพราหมณ์ กามคูณ ๕ ประการนี้ (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ) เรียกว่า "โลก" ในวินัยของพระอริยเจ้า

      (๓๖/๕๕๖ พราหมณ์สูตร พระผู้มีพระภาคตรัสกับพราหมณ์ผู้ชำนาญในคัมภีร์โลกายตะ ๒ คน)

     ๒. เมื่ออายตนะภายในและภายนอก ๖ เกิดขึ้น โลกจึงเกิดขึ้น โลกย่อมกระทำความเชยชิดในอายตนะภายในและภายนอก ๖ โลกยึดถืออายตนะภายในและภายนอก ๖ นั่นแหละ เมื่ออายตนะภายในและภายนอก ๖ มี โลกจึงเดือดร้อน

     (๓๙/๔๘๘ เหมวตสูตร)

     ๓. โลกอันอวิชชาหุ้มห่อไว้ โลกไม่แจ่มแจ้ง เพราะความตระหนี่ (เพราะความประมาท) เรากล่าวตัณหา ว่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกไว้ ทุกข์เป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น

     (๓๙/๗๑๖ อชิตปัญหา)

     ๔. โลกมีความเพลิดเพลินเป็นเครื่องประกอบไว้ ความตรึกไปต่างๆ เป็นเครื่องพิจารณา (เป็นเครื่องสัญจร) ของโลกนั้น เพราะละตัณหาได้เด็ดขาด ท่านจึงกล่าวว่านิพพาน เมื่อบุคคลไม่เพลิดเพลินเวทนาทั้งภายในและภายนอก ระลึกอย่างนี้เที่ยวไปอยู่วิญญาณจึงจะดับ

     (๓๙/๗๔๐-๗๔๑ อุทยปัญหา)

     ๕. โลกอันความอยากผูกไว้ เพราะกำจัดความอยากเสียได้จึงหลุดพ้น เพราะละความอยากได้ขาด จึงตัดเครื่องผูกได้ทั้งหมด

     (๒๓/๗๗ อิจฉาสูตร)

     ๖. โลกอันมฤตยูปิดไว้ โลกตั้งอยู่แล้วในทุกข์ โลกอันตัณหาดักไว้ อันชราล้อมไว้

     (๒๓/๓๖ ปิหิตสูตร)

     ๗. โลกอันมฤตยูกำจัดแล้ว อันชราล้อมไว้แล้ว อันลูกศรคือตัณหาเสียบแล้ว อันความอยากเผาให้ร้อนแล้วในกาลทุกเมื่อ

     (๒๓/๗๕ อัพภาหตสูตร)

     ๘. ในกาลไหนๆ ที่สุดแห่งโลก อันใครๆ ไม่พึงถึงด้วยการไป และการเปลื้องตนให้พ้นจากทุกข์ ย่อมไม่มีเพราะไม่ถึงที่สุดแห่งโลก เพราะฉะนั้นแล ท่านผู้รู้แจ้งโลกมีเมธาดี ถึงที่สุดแห่งโลก มีพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว เป็นผู้มีบาปอันสงบ รู้ที่สุดแห่งโลกแล้ว ย่อมไม่หวังโลกนี้และโลกหน้า

     (๓๒/๘๒-๘๓ โรหิตัสสสูตร)

     ๙. สัตว์ย่อมไม่เกิด ย่อมไม่แก่ ย่อมไม่ตาย ย่อมไม่จุติ ย่อมไม่อุบัติ ในโอกาสใด เราไม่กล่าวโอกาสนั้นว่า เป็นที่สุดแห่งโลก ที่ควรรู้ ควรเห็น ควรถึง ด้วยการไปและเราย่อมไม่กล่าว การกระทำที่สุดแห่งทุกข์ เพราะไปไม่ถึงที่สุดแห่งโลก แต่เราย่อมบัญญัติโลก เหตุเกิดแห่งโลก ความดับแห่งโลก และปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับแห่งโลกในอัตภาพอันมีประมาณวาหนึ่ง มีสัญญาและมีใจนี้เท่านั้น

     (๓๒/๘๒ โรหิตัสสสูตร)

     ๑๐. รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ทั้งสิ้นนี้เป็นโลกามิสอันแรงกล้า โลกหมกมุ่นอยู่ในอารมณ์เหล่านี้ ส่วนสาวกของพระพุทธเจ้ามีสติก้าวล่วงโลกามิสนั้น และก้าวล่วงบ่วงมารแล้ว รุ่งเรืองอยู่ดุจพระอาทิตย์ ฉะนั้น

     (๒๓/๒๒๖ อายตนสูตร)

     ๑๑. ผู้ใดไม่ทะเยอทะยานในโลกนี้หรือโลกอื่น ผู้นั้นเป็นผู้จบไตรเพท เป็นผู้สันโดษ สำรวมแล้ว ไม่ติดอยู่ในธรรมทั้งปวง เป็นผู้รู้แจ้งซึ่งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของโลก

     (๔๑/๓๖๔ ปุฌณมาสเถรคาถา)